Systeembenadering

Introductie van de systeembenadering

De systeembenadering beschouwt de werkelijkheid als bestaande uit elementen en relaties daartussen. Met deze intro is direct al een van de belangrijkste kenmerken van de benadering onder woorden gebracht: de systeembenadering is een beschouwingswijze. Het kan dus ook anders. Sommigen doen het ook inderdaad anders. Zo is in de waarnemingspsychologie jarenlang een discussie gevoerd over de vraag, of de werkelijkheid bestaat uit ondeelbare gehelen of uit delen. In de systeembenadering heeft men gekozen voor de laatste opvatting. Niet omdat de eerste onwaar zou zijn, maar omdat de tweede in de praktijk blijkt te leiden tot bruikbare oplossingen voor problemen, ook van complexe problemen. Bij de systeembenadering is het belangrijkste criterium dus niet de waarheid van een inzicht maar de effectiviteit van een oplossing.

In de systeembenadering wordt onder een systeem verstaan: een binnen de totale werkelijkheid te onderscheiden verzameling van elementen en de relaties daartussen. Wat buiten de beschouwde verzameling valt, wordt aangeduid met systeemomgeving. Hieronder volgt een symbolische weergave. De elementen zijn met elkaar verbonden door middel van relaties. Als een van de elementen van waarde verandert, heeft dat een verandering in waarde van de andere elementen tot gevolg. Hoe ze veranderen is vastgelegd in de relaties.

 

Visualisering van een systeem

Visualisering van een systeem

Kwalitatieve en kwantitatieve modellen

Soms zullen de relaties de vorm hebben van algoritmen. Dan spreken we van een kwantitatief model. De woorden model en systeem zijn overigens te beschouwen als synoniemen. Maar lang niet alle systemen zijn (al) geschikt om eraan te kunnen rekenen. Er bestaan ook kwalitatieve modellen. Dan kan men er (nog) niet aan rekenen. De relatie heeft dan een globaler karakter en de voorspellende waarde is geringer. Maar in veel gevallen moet je het er gewoon mee doen omdat er niets beters is. Een kwalitatief model geeft inzicht. Een kwalitatief model kan soms verder ontwikkeld worden tot een kwantitatief model. Sommigen hebben de neiging direct op het gebruik van kwantitatieve modellen af te stevenen. Zij menen de kwalitatieve modellen ongestraft buiten beschouwing te kunnen laten, over te kunnen slaan. Men loopt dan echter het risico het zicht te verliezen op de achtergronden en het wezen van de probleemstelling. Het oplossen van een probleem wordt dan gemakkelijk gereduceerd tot het oplossen van een som.

Subsysteem en aspectsysteem

Als men dat wenselijk acht kan men, met behoud van de beschouwde relaties, binnen het systeem een deelverzameling van elementen onderscheiden. Onderstaande figuur geeft een symbolische weergave. Zo’n deelverzameling wordt aangeduid met de term subsysteem.

Visualisering van een SUB-SYSTEEM

Visualisering van een SUB-SYSTEEM

Binnen het beschouwde systeem kan men ook, met behoud van de elementen, focussen op de relevante relaties. In het hieronder weergegeven systeem heeft men gespecificeerd welke relaties relevant zijn. In dit voorbeeld beschrijft het systeem een situatie die gekenmerkt wordt door een technisch aspect, een economisch aspect en een sociaalpsychologisch aspect.

Een systeem met drie relevante soorten van relaties

Een systeem met drie soorten van relaties

Beperkt men zich tot één soort relatie onder behoud van de elementen, levert dat een deelverzameling op met de naam aspectsysteem. Dat is een veel gebruikte aanpak van complexe problemen. In onderstaande figuur is het oorspronkelijke systeem opgesplitst in en vervangen door drie, schijnbaar onafhankelijk van elkaar zijnde, aspectsystemen.

Drie aspectsystemen

Drie aspectsystemen

Interrelaties

Laten we eens aannemen dat het probleem in eerste instantie gedefinieerd is als een logistiek probleem. Het kan dan handig zijn om zich, niet gehinderd door economische of sociaalpsychologisch overwegingen, vooralsnog te beperken tot het logistieke aspectsysteem en dat te onderzoeken. Stel men vindt een technische oplossing en verzuimt die te toetsen aan de economische en de sociaalpsychologische criteria. Met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid zal de gevonden technische oplossing niet leiden tot de oplossing van het probleem. Ook als men uit een oogpunt van complexiteitsreductie ervoor kiest zich in eerste instantie te richten op één van de aspectsystemen, is het dus verstandig zich het bestaan van de interrelaties te realiseren. Deze interrelaties representeren de onderlinge afhankelijkheid van de diverse aspectsystemen. Door de interrelaties is het hieronder gevisualiseerde systeem als geheel gelijkwaardig aan het oorspronkelijke systeem.

Interrelaties verbinden de relevante aspectsystemen

Interrelaties verbinden de relevante aspectsystemen

De interrelaties zijn van cruciaal belang voor de interdisciplinaire aanpak van complexe multi-aspectproblemen. Omdat sommige aspectwetenschappen causaal van aard zijn en andere vooral finaal van aard, zijn de interrelaties tevens van groot belang voor het ontwerpen van en werken met modellen waarin zowel causale als finale relaties een rol spelen. Dat is vrijwel altijd het geval bij systemen waarvan de mens en zijn belangen deel uitmaakt.

Processen

Voor de Delftse School voor Bedrijfskunde zijn vooral organisaties interessant die iets voortbrengen. Die voortbrenging vindt plaats in een entiteit die we aanduiden met de term proces. Onder een proces verstaan we een transformatie van een invoer, die naar plaats, samenstelling of enig ander kenmerk omgezet wordt in een uitvoer. Een proces is een bijzonder soort systeem. We kunnen onderscheid maken tussen het systeem dat getransformeerd wordt en dus dynamisch van karakter is, en het systeem dat de transformatie tot stand brengt en dus het karakter heeft van een voorwaardenscheppend systeem van min of meer statische aard. In onderstaande figuur is de universitaire vorming van studenten als voorbeeld genomen.

Het onderwijsproces aan een universiteit

Het onderwijsproces aan een universiteit

Als primair proces is gekozen voor de competentie- en inzichtvermeerdering van studenten. De student wordt getransformeerd. Binnen de organisatie zijn ook nog enkele ondersteunende processen werkzaam die bijdragen aan het primaire proces. Om de figuur niet te complex te maken zijn van die ondersteunende processen slechts de uitvoeren getekend. En dan kunnen er binnen het systeem van de organisatie nog elementen onderscheiden worden als docenten, gebouwen, leermiddelen e.d. die in eerste instantie niet getransformeerd worden en dus beschouwd worden als statische elementen. Voor een veel dieper gaande beschouwing wordt verwezen naar het Model Hoofdfuncties in een onderneming, zoals beschreven in Fundamentals of business engineering and management, hoofdstuk 4.